جنبه‌های ناپایدار و تغییر پذیر آن، جنبه هاي شناختی)فرایندهاي تفکر(جنبه‌های عاطفی (هیجانات) و جنبه‌های رفتاري فرد باشد(گروسی،1380)
هر انسان آمیزه¬ای از سه ویژگی نوعی، فرهنگی و فردی را در خود دارد و مجموعه کلیت منحصر به فردی را تشکیل می¬دهد که مورد توجه و نظر روان¬شناسی شخصیت است. کلیت مفهوم و به همین لحاظ پیچیدگی آن موجب شده است که واژه شخصیت به شیوه¬های مختلفی تعریف شود(آلپورت،1949، به نقل از مای لی، 1390). در این باره به گردآوری و ذکر پنجاه تعریف متفاوت پرداخته است. این تفاوتها طبعاً به اصل موضوع شخصیت مربوط نبوده، بلکه به مفهومی‌ارتباط دارد که از آن ساخته¬اند. برخی به جنبه¬های بیوشیمیایی و فیزیولوژیکی شخصیت، برخی به عکس¬العمل¬های رفتاری و رفتارهای مشهود، برخی به فرایندهای ناهشیار آدمی‌و برخی به ارتباط¬های متقابل افراد با یکدیگر و نقش¬هایی که در جامعه بازی می‌کنند، توجه نموده و شخصیت را بر همان مبنا تعریف کرده-اند.
بنابراین دامنه تعاریف از فرایند درونی ارگانیزم تا رفتارهای مشهود ناشی از تعادل افراد در نوسان است(پروین،1383) اما شخصیت در مفهوم کلی خود باید شامل:
ـ قواعد مربوط به کنش¬های منحصر به فرد و قواعد مشترک بین آن¬ها
ـ جنبه¬های پایدار و تغییر¬ناپذیر کنش انسان و جنبه¬های ناپذیر و تغییرناپذیر آن
ـ جنبه¬های شناختی(فرآیندهای تفکر)، جنبه¬های عاطفی(هیجانات) و جنبه¬های رفتاری فرد باشد.
همین امر موجب می¬شود که ارائه تعاریف جامعی که مورد توافق همه اندیشمندان در زمینه روان-شناسی شخصیت باشد، غیرممکن شود. در زیر به چند مورد از تعاریف شخصیت که رویکردهای متفاوتی با یکدیگر دارند، اشاره می¬شود. در لغت¬نامه وارن تعریف شخصیت چنین آمده است:
«شخصیت به جنبه¬های عقلی، عاطفی، انگیزشی و فیزیولوژیک فرد گفته می¬شود. به عبارت دیگر به مجموعه مؤلفه¬هایی که انسان را سراپا نگه می¬دارد شخصیت گفته می¬شود» (منصور،1390).
آلپورت از محققین بزرگ در زمینه شخصیت، سازمان یابی نظام¬های بدنی و روانی به عنوان ویژگی¬های رفتاری و فکری در فرد را، شخصیت می¬نامند(منصور،1390).
در این تعریف به یک عامل مهم یعنی سازمان¬یابی عوامل تشکیل دهنده شخصیت اشاره شده است اما جنبه¬های رفتاری و فکری انسان از هم متمایز گردیده است، در حالی که این امر با مفهوم رفتار از نظر روانشناسی مغایر است.
شلدون ، پویا بودن شخصیت را در تعریف خود مطرح نموده و چنین عنوان می¬کند: «سازمان یافتگی پویشی جنبه¬های ادراکی، عاطفی و انگیزشی و بدنی فرد را شخصیت گویند.» (سیاسی، 1389).
کتل از مقوله محتوایی در شخصیت خارج شده و جنبه کاربردی شخصیت را در تعریف خود عنوان می¬کند و آن را چنین تعریف می¬نماید: «شخصیت چیزی است که به ما اجازه می¬دهد، پیش بینی کنیم که شخص در یک موقعیت چه خواهد کرد یعنی چه عاملی از او ناشی خواهد شد.»
هیلگارد در تعریف خود از کلیت شخصیت فاصله گرفته و نوعی برگشت به قوای ذهنی را در تعریف خود نشان داده است. او شخصیت را چنین تعریف می¬کند: شخصیت الگوهای معینی از رفتار و شیوه¬های تفکر است که نحوه سازگاری، شخص را با محیط تعیین می¬کند(کریمی،1390).
2-1-1- دیدگاههایی درباره شخصیت
نظریه‌های گوناگون شخصیت که در طول سال‌ها تکامل یافته اند به نظر می‌رسد که به طور طبیعی در شش گروه قرار می‌گیرند. هر یک از این گروه‌ها با دیدگاههاي عمومی‌در این مورد که چگونه به بهترین نحو می‌توان درباره طبیعت انسان فکر کرد، مشخص می‌شوند. در این قسمت بطور مختصر این شش دیدگاه شرح داده می‌شود.
2-1-2- دیدگاه روانکاوي
این دیدگاه مبتنی بر این تصور است که شخصیت مجموعه اي از نیروهاي درونی را در بر میگیرد، که با هم رقابت می‌کنند و گاه با یکدیگر در تعارضند و اینکه رفتار چگونه از این پویایی درونی پایدار می‌شود، کانون توجه این دیدگاه را تشکیل می‌دهد، از این دیدگاه انسان مجموعه اي از فشارهاي درونی را که گهگاه با هم عمل می‌کنند و گهگاه با هم در جنگ هستند در بر دارد.
فروید بعنوان بنیانگذار مکتب روان کاوي در ابتدا شخصیت را به سه سطح هشیار، نیمه هوشیار و ناهشیار تقسیم کرد. ولی بعداً نظر خود را در این باره تغییر داد و سه ساختار اساسی را در آناتومی‌شخصیت معرفی کرد که این سه ساختار بنام‌های نهاد، خود و فراخود است. نهاد ساختار قدرتمند شخصیت است، زیرا تمام انرژي لازم براي دو جزء دیگر را فراهم می‌کند(شولتز،1390)
«نهاد» منشاء همه نیروهاي روانی است و از اصل لذت پیروي می‌کند در واقع تصوري که همه نیازها بایستی بلافاصله ارضاء شوند و از تفکر فرایند اولیه استفاده می‌کند. «من» نهایتاً از «نهاد» پدیدار می‌شود زیرا«نهاد» نمی‌تواند به گونه اي موثر با خواستهاي جهان خارج برخورد کند. «من» از اصل واقعیت پیروي می‌کند و ارباب منطقی شخصیت است. هدف آن جلوگیري از تکانه‌های نهاد نیست، بلکه کمک به آن براي بدست آوردن کاهش تنش است که خواستار آن است. « فراخود » مجموعه قدرتمند و عموماً ناهوشیار دستورات و اعتقاداتی که در کودکی آنها را فراگیري می‌کنیم و اساس این جنبه اخلاقی شخصیت معمولاً در سن 5 یا 6 سالگی آموخته می‌شود. و در ابتدا شامل مقررات رفتاري است که توسط والدین ما تعیین شده اند (شولتز،1390)
بر طبق نظر فروید، شخصیت از خلال پنج مرحله روانی جنسی تحول می‌یابد. در یک جریان نمو یافتگی بهنجار، هر مرحله روانی- جنسی راهی بسوي مرحله بعد می‌گشاید و فرد را با یک توالی از چالش‌های نمو یافتگی مواجه می‌گرداند. در نماي روان پویشی، شخصیت معناي فنی دارد، و به شیوه اي که در آن « من» بر حسب عادت فشارهاي « نهاد »، « فرامن » و محیط را برآورده می‌سازد، اطلاق می‌شود. در کل براي فروید، شخصیت بعنوان یک جنگ فرسایشی توسط سه ژنرال بنام هاينهاد، «من» و « فراخود » است(اسمعلی کورانه،1384)
2-1-3- دیدگاه پدیدار شناختی
در این دیدگاه بر هشیار و حال تاکید می‌شود و شخصیت را تنها می‌توان از دیدگاه خود شخص، بر پایه تجربیات ذهن او درك کرد. و این تصور وجود دارد که افراد به طور طبیعی میل به کمال خویشتن دارند و این که می‌توانند با بکارگیري اراده آزاد خود در آن جهت حرکت کنند (شولتز،1391)خود سازمانی بطور آشکار عنصر مهمی‌در این دیدگاه به شمار می‌رود، و این حس خود سازمانی براي این دیدگاه طبیعت انسان جنبه محوري دارد، نظریه پردازان این دیدگاه بر دو اندیشه تاکید می‌ورزند، اول اینکه افراد داراي گرایش ذاتی به سمت خود شکوفایی هستند و این که افراد اغلب خودشان را با توجه به ارزشهایی که خودشان یا دیگران در اختیار دارند، ارزشیابی می‌کنند. افراد همچنین داراي نیاز به توجه مثبت، یعنی مورد مهر واقع شدن و پذیرش از سوي دیگران نیز هستند. اندیشه دیگر این است که افراد این آزادي را دارند که براي خودشان تصمیم بگیرند که کدام مسیر را در زندگیشان دنبال کنند(راس،1392)
2-1-4- دیدگاه یادگیري یا رویکرد رفتاري
در رویکرد رفتاري بر رفتار آشکار شخصی توجه می‌کنند. بنابراین در رویکرد رفتاري، به شرایط درونی مثل اضطراب، سایقها و غیره هیچ اشاره اي نمی‌شود. به نظر رفتارگرایان، شخصیت چیزي جز تجمع پاسخ‌های آموخته شده به محرك ها، یعنی مجموعه رفتارهاي آشکار یا نظام‌های عادت نیست. شخصیت تنها به چیزي اشاره دارد که بتوان آن را بصورت عینی مشاهده و دستکاري کرد. در واقع برجسته ترین خصوصیت طبیعت انسان در این دیدگاه این است که رفتار انسان تحت تاثیر مستقیم تجربه تغییر می‌یابد(شولتز،1390).
2-1-5- دیدگاه گرایشی
این دیدگاه بر پایه این تصور است که افراد داراي خصوصیات نسبتاً ثابتی هستند که در انواع محیط‌های گوناگون نمایش داده می‌شود. این گرایش‌ها به طرق مختلف در ظاهر فرد آشکار میشوند، اما به نحوي ریشه در اعماق وجود فرد دارند. از این دیدگاه طبیعت انسان متشکل از مجموعه اي از خصوصیات دائمی‌است که از فردي به فرد دیگر تفاوت دارند(راس،1392).
2-1-6- دیدگاه پردازش اطلاعات
این دیدگاه چنین فرض می‌کند که طبیعت انسان از برخی جنبه‌ها شبیه عملکرد کامپیوتر است.بدین معنی که خود دستگاه عصبی می‌تواند به منزله کامپیوتر جاندار عظیمی‌باشد، که داراي قواعدتصمیم گیري و الگوهایی از خود سازمانی است که به طریقی به کامپیوترهاي سیلیکونی و فلزي امروز شباهت دارد. بنابراین، شخصیت تجلی گاه انواع خاص رویدادهاي پردازش اطلاعات می‌باشد.این سوگیري، انسان را به منزله دستگاهی خود گردان می‌داند که اهدافی را در نظر می‌گیرد و در راه رسیدن به آن اهداف بر مسیر پیشرفت کار نظارت دارد (راس،1392).
2-1-7- دیدگاه صفات
در نظریه صفات، همانند دیگر نظریه‌ها تلاش شده است مفهوم شخصیت با شیوه اي عملی و فراتر از اصطلاحات و تعاریف عامیانه، تبیین شود. به طور کلی، به الگوهاي همسان افراد در رفتار، احساسات و افکار، صفات شخصیت گفته می‌شود.
این تعریف گسترده به این معنی است که صفات می‌توانند در خدمت سه کارکرد عمده قرارگیرند: از آنها می‌توان براي خلاصه کردن، پیش بینی و تبیین رفتار فرد استفاده کرد. هر چه میزان یک صفت در افراد بیشتر باشد به احتمال زیاد رفتار فرد منطبق با آن خواهد بود و امکان اینکه بارها مشاهده شوند فراوان است.
2-1-8- طبقه بندي شخصیت
شخصیت داراي دو جنبه متمایز است: 1- صفات ظاهري یا شخصیت برونی 2– صفات باطنی یا شخصیت درونی. صفات ظاهري شخصیت، خواه بدنی، خواه روانی بگونه اي محسوس نمایان است.اما صفات باطنی یا درونی آشکار نمی‌باشد. طبقه بندي شخصیت داراي پیشینه اي دیرین و باستانی است (اسمعلی کورانه،1384) در قسمت ذیل به انواع طبقه بندي‌ها می‌پردازیم:
2-1-9- بقراط و جالینوس
بقراط بدن انسان ر ا آمیزه اي از چهار خلط: خون، بلغم، صفرا و سودا می‌دانست که این چهار خلط در رابطه با عناصر چهارگانه طبیعت: آب، خاك، آتش و هوا است و بنا به نظر این پزشک یونانی، خون شخص بهنجار، هر چهار عنصر را به مقدار مساوي دارد. در سده دوم میلادي جالینوس بر پایه نظر بقراط این عقیده را پیدا کرد که مردم بر حسب غلبه هر یک از چهار خلط مذکور در بدن داراي یکی از چهار مزاج صفراوي، دموي، بلغمی‌و سوداوي خواهند بود که هر یک از این مزاج‌ها همراه صورت و سیرت خاص خود به این شرح است:
صفراوي مزاج: باریک اندام و پوست بدنش معمولاً گرم و خشک، تنفس تند، اخلاقاً تند خو، زود خشم، جاه طلب و برتري جو، حسود و ثابت قدم است و چنین می‌پنداشتند که آتشی مزاج بیش از دیگران آمادگی جنائی دارد.
دموي مزاج: سینه فراخ دارد، جریان خونش تند و ظاهرش خوش آب و رنگ است. اخلاقاً خوشگذران، خوشبین، فعال و از نظر ذهنی سطحی است.
بلغمی‌مزاج: تنومند و پر چربی و با شکمی‌بر آمده و عضلاتش سست است. اخلاقاً زود آشنا، اجتماعی و کم فعالیت است.
سوداوي مزاج: دراز اندام، سیه چرده و بدنی ضعیف دارد؛ از نظر اخلاقی مضطرب و بدبین است. پر جنب و جوش است ولی پایداري و استقامت ندارد (کی نیا،1386).
2-1-10- کرچمر
طبقه بندي کرچمر، که یادآور انسان شناسی جنایی لومبروزست، بیش از هر طبقه بندي دیگر مورد توجه جرم شناسان واقع شده و به کار گرفته است. سه تیپ اصلی کرچمر که در کتاب او به نام مورد بررسی قرار گرفته عبارتند از
الف (ساخت بدن و منش): تیپ استخوانی یا لاغر اندامان: افراد داراي این تیپ داراي قدي بلند، بدنی لاغر و ضعیف و شانه‌های باریک و چهره کشیده می‌باشند، از نظر اخلاق و منش دیر جوش، گوشه گیر و منزوي هستند. از نظر جرم شناسی، تیپ استخوانی قسمت عمده تبهکارن مالی را تشکیل می‌هند(اسمعلی کورانه،1384).
ب(فربه تنان) افراد این تیپ تنومند، داراي شکمی‌بر آمده، سینه اي فراخ، عضلاتی نرم و بدنی پر مو و میانه بالا هستند. از لحاظ اخلاقی خوش خوراك، بذله گو، خوش برخورد، اجتماعی، خوشگذران و خوشبین و فعال هستند. این تیپ در زمره برون گرایان یونگ قرار دارند. جرم شناسی چون اکسنر و بوهمر در تحقیقات خود به این نتیجه رسیدند که در میان تبهکاران به ندرت از تیپ فربه تنان دیده می‌شود(کی نیا،1386)
ج(تیپ سخت پیکران با تیپ عضلانی) افراد این تیپ داراي عضلات و ماهیچه‌های نیرومند، استخوان بندي محکم، شانه‌های پهن و سینه فراخ هستند. غالباً افرادي حادثه جو، پرخاشگر و زورگو و سیاست طلب هستند و از این رو از نظر جرم شناسی، این تیپ در بین عاملان بزه‌های علیه اشخاص و سرقت مسلحانه و حریق عمدي دیده می‌شوند(اسمعلی کورانه،1384).
2-1-11- ویلیام شلدون
به نظر شلدون یک ساختمان فرضی بیولوژیک در انسان وجود دارد که آن را تیپ مورفوژنی یا تیپ بیولوژیک می‌نامند. شلدون پس از مدت‌ها بررسی دقیق ترکیب جسمانی افراد را بر اساس سه عنصر به سه دسته تقسیم نمود:
عنصر اول اندومورفی نام دارد: بدن افرادي که این عنصر را دارند صاف و نرم و غالباً چاق هستند. مردان اجتماعی، ملایم در رفتار و گفتار، راحت طلب و از خود راضی و خوشبین هستند.
عنصر دوم مزومورفی نام دارد، عضلات بدن اشخاص که این عنصر را دارند، سخت و استخوان آنها تکامل یافته است. این افراد خود را در رفتار جدي می‌یابند و فعال، حادثه جو، متجاوز، پرخاشگر و خشن نشان می‌دهند.
عنصر سوم اکتومورفی نام دارد: چنین افرادي اندامی‌لاغر و ظریف، استخوانی و بدون چربی دارند. و از لحاظ اخلاقی متفکر، خوددار و انزوا طلب هستند(ستوده و همکاران،1391)
2-1-12- آیزنک
آیزنک بر اساس یک سري مطالعات تجربی ثابت کرد سه عامل اصلی در شخصیت وجود دارد که برونگرایی، نوروزگرایی و پسیکوزگرایی نام دارد. آیزنک اعتقاد داشت که هوش یک عامل مهم در سبب شناسی جرم به حساب می‌آید اما کمتر از عوامل شخصیتی اهمیت دارد. طبق نظر آیزنک تیپ برونگرا، اجتماعی، تکانشی، خوش بین و هیجانی است و در برابر تغییرات محیطی سریع تغییر میکند. افراد برونگرا خیلی زود آرامش خود را از دست می‌دهند و به راحتی خشمگین و پرخاشگر می‌شوند و انسانهاي بی ثباتی هستند. تیپ درونگرا بر عکس محتاط، کم حرف و آرام است، آنها احساسات و هیجانهاي خود را کنترل می‌کنند و از فعالیت‌های هیجانی، تغییرات و اکثر فعالیت‌های اجتماعی پرهیز می‌کنند. درونگراها آرام هستند و پرخاشگري ندارند و ارزش زیادي براي هنجارهاي اخلاقی قایلند. فردي که دچار روان نژندي است، بر اثر فشار نیازمندیهاي درون و بیرونی، شخصیتی سخت و خشن پیدا می‌کند و به دشواري با محیط همساز می‌شود. روان نژندي به صورت خستگی‌های مداوم، احساس عدم لیاقت، احساس حقارت و بی اعتمادي به خود ظاهر میگردد. روان پریشی به رفتارهاي نابهنجار و شدیدي گفته می‌شود که فرد یک سره از محیط خود می‌گسلد و همنوایی اجتماعی براي او ناممکن می‌گردد. طبق نظر آیزنک، رفتار افراد روان پریش بسیارشبیه افراد ضد اجتماعی است. به طور کلی ویژگیهاي این افراد عبارت است از: سردي، بی رحمی، عدم حساسیت اجتماعی، عدم هیجان، بی اعتنا به خطر، تنفر از دیگران و رفتارهاي غیر عادي و عجیب. آیزنک شرح می‌دهد افراد که در بعد برونگرایی قرار دارند، نیازمند سطوح بالاتري از تحریکات محیطی هستند که این نتیجه ساختار زیستی دستگاه اعصاب آنان است. چون برونگراها نیاز زیادي براي هیجان و تحریک پذیري دارند و حوصله شان خیلی زود سر می‌رود، بنابراین بیشتر احتمال دارد تا ضد قانون و اجتماع عمل کنند. همچنین روان نژندي‌ها عامل مهمی ‌براي جرم در افراد بزرگسالان به حساب می‌آید. در کل نظریه مبنی بر اینکه افراد مجرم و ضد اجتماع باید در مقیاس برونگرایی نمره بالاتري بیاورند مورد تاکید قرار گرفته است)آیزنک،1977).
2-1-13- ادبیات مدل 5 عاملی
در دهه گذشته علاقه فزاینده بدیعی نسبت به مدل 5 عاملی وجود داشته است. گلدبرگ (1981) در نتیجه حاصل از کار خود در یک تحلیل واژگانی متوجه مدل گردید و خاطر نشان کرد که هر مدلی برای سازمان دادن به تفاوت¬های فردی دارای چیزی شبیه این 5 بعد اصلی خواهد بود. علاوه بر این وی پیشنهاد نمود که 5 بعد بزرگ درجه¬بندی شده می¬تواند، چارچوبی برای خیلی از مباحث تئوریک درباره مفاهیم شخصیت باشد. از جمله می¬تواند شامل نظریات کتل(1957)، نورمن(1963)، آیزنگ(1970)، گیلفورد(1975)، ازگد و همکاران او(1975) و وینگینز(1980) باشد. دیگمن و تاکوموتو چوک (1981)، 5 مطالعه را براساس درجه¬بندی مجدداً مورد تحلیل قرار دادند. آنان در این تحلیل قدرت 5 عاملی اصلی در درجه¬بندی را گزارش نمودند و نتیجه¬گیری کردند که این 5 عامل اولین بار توسط مینکه و تیوپس و کریستل مشخص گردیده و ساخت تئوریکی مؤثری بدون توجه به این که آیا معلمان بچه¬ها را درجه¬بندی می¬کنند، نمونه¬های کارمندان یکدیگر را درجه¬بندی می¬کنند، دانشجویان یکدیگر را درجه¬بندی می¬کنند و کارمندان درمانگاه کار¬آموزان فارغ¬التحصیل را درجه¬بندی می¬کنند یانه، ارائه نمودندکه نتایج این درجه¬بندی کاملاً یکسان بود. هوگان (1986) که مطالعات زیادی در مورد سازمان صفات انجام داده است، پیشنهاد می¬کند که شش بعد اصلی، احتمالاً تمام مشاهدات خاص را هم چنان که برند (1984) انجام داده است، در برخواهد داشت. تعاریف اصلی بین مدل 6 عاملی و 5 عاملی احتمالاً «مربوط به تقسیم بعد درون گرایی به دو قسمت مردم¬آمیزی و فعالیت است»
در پرسش¬نامه شخصیتی هوگان برون¬گرایی به دو قسم جاه¬طلبی به معنی شادخویی یا سلطه¬گری و مردم¬آمیزی تقسیم شده است. اخیراً گلدبرگ، فرم استانداردی را برای آن چه که 5 عامل بزرگ نامیده، آماده نموده است. ی